Sağlık belirleyicilerinin, yaşam beklentisi üzerindeki etkileri

Abstract

ÖZET

SAĞLIK BELİRLEYİCİLERİNİN, YAŞAM BEKLENTİSİ ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Kaşdemir B. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Disiplinlerarası Çevre Sağlığı Programı, Yüksek Lisans, Aydın, 2026.

Amaç: Gelişmiş G-7 ülkelerinde ekonomik büyüme, kurumsal kalite ve çevresel belirleyicilerin (CO2 emisyonu ve PM2.5) yaşam beklentisi (ömür süresi, bebek ölüm oranı ve 5 yaş aştı ölüm oranları) üzerindeki etkisini bütüncül bir yaklaşımla incelemektir.

Gereç ve Yöntem: Bu çalışmada, 2000–2023 dönemine ait G-7 ülkeleri verileri kullanılarak üç model oluşturulmuş ve uzun ile kısa dönem ilişkiler PMG-ARDL yöntemiyle tahmin edilmiştir. Elde edilen bulguların sağlamlığı FMOLS ve DOLS tahmincileriyle test edilirken, değişkenler arasındaki nedensel ilişkiler Dumitrescu–Hurlin panel nedensellik analiziyle incelenmiştir.

Bulgular: PMG-ARDL yöntemiyle tahmin edilen üç modelden elde edilen sonuçlar, G-7 ülkelerinde sağlık çıktılarının uzun ve kısa dönemde farklı belirleyicilere duyarlı olduğunu göstermektedir. Model I’de uzun dönemde yaşam beklentisi üzerinde kurumsal kalitenin güçlü ve pozitif etkisi öne çıkarken, gelir ve sağlık harcamalarının etkileri sınırlı ya da anlamsızdır. Buna karşılık Model II ve Model III’te sağlık harcamalarının bebek ve beş yaş altı ölüm oranlarını anlamlı biçimde azalttığı görülmektedir. Bebek ölüm oranları açısından CO₂ emisyonlarının uzun dönemde beklenmedik biçimde azaltıcı etki göstermesi, gelişmiş ülkelerde sanayi, teknoloji ve sağlık altyapısının eşanlı ilerlemesiyle ilişkilendirilmektedir. Kısa dönem sonuçları, tüm modellerde hata düzeltme terimlerinin negatif ve anlamlı olmasıyla, sistemlerin uzun dönem dengesine güçlü bir uyum sergilediğini ortaya koymaktadır. Kısa vadede gelir artışları yaşam beklentisini artırmakta ve beş yaş altı ölüm oranlarını azaltmakta; sağlık harcamaları ve çevresel göstergelerin etkileri ise çoğunlukla zayıf ya da geçicidir. Sonuç: Çalışma, G-7 ülkelerinde sağlık çıktılarının uzun dönemde kurumsal kalite ve sağlık harcamaları, kısa dönemde ise ekonomik konjonktür tarafından belirlendiğini ve sağlık yatırımlarındaki artışın yaşam beklentisi ile çocuk sağlığını anlamlı biçimde iyileştirdiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca çevresel faktörlerin özellikle çocuk sağlığı üzerinde kritik bir rol oynadığı ve sağlık göstergelerindeki iyileşmelerin ekonomik büyümeyi desteklediği bulguları, sağlık, ekonomi ve çevre politikalarının bütüncül bir çerçevede ele alınması gerektiğini