ÖZET

Bu çalışmada; Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği sulama sisteminin rehabilitasyonu olanaklarının araştırılması amacıyla çiftlik arazilerinin optimum düzeyde sulanabilmesi için tarla içi su dağıtım sistemlerinden açık kanal ve yüksek basınçlı boru sistemleri olmak üzere iki ayrı sulama sistemi projelendirilmiş, sistemin işletilmesi ve su dağıtımında ise her iki şebeke için de devamlı akış ve rotasyon yöntemleri kullanılmış ve sonuç olarak toplam dört alternatifli sulama projesi geliştirilmiştir.

Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği arazilerinin Büyük Menderes Nehri’nin güneyinde kalan ve sulama sistemi projesi yapılacak sulama alanı yaklaşık 141 ha’dır. Her iki sulama sisteminde su kaynağı olarak sulanacak alanların kuzeyinden geçen Büyük Menderes Nehri’nden yararlanılmıştır.

Sulama sisteminin projelenmesi sırasında sistem kapasite hesabının net sonuçlar vermesi açısından, sulama alanının tamamında yüksek bitki su tüketimi değerine sahip olması ve bölgede yaygın olarak tarımı yapılması nedeniyle pamuk bitkisi yetiştiriliciliği yapılacağı gözönüne alınmıştır. Aydın koşullarında pamuk bitkisinin en az günlük su tüketimi Ekim ayının son devresinde yani hasat zamanında 1.71 mm; en yüksek günlük su tüketimi ise Temmuz ayının son on günlük devresinde 7.68 mm olarak bulunmuştur. Pamukl bitkisinin mevsimlik bitki su tüketimi ise 829.7 mm, yıllık su ihtiyacı da 801.0 mm olarak bulunmuştur.

Bitki su tüketiminin 213.1 mm olduğu Temmuz ayında açık kanallı sulama sistemlerinde pamuk bitkisi için gerekli toplam sulama suyu ihtiyacı 417.1 mm olurken basınçlı sulama sistemlerinde ise bu miktar 236.3 mm’ye düşmüştür. Aynı şekilde 213.3 mm ile en yüksek bitki su tüketiminin gerçekleştiği Ağustos ayı için toplam sulama suyu ihtiyacı; açık kanallı sulama sistemlerinde 417.3 mm ve basınçlı sulama sistemlerinde ise 236.4 mm olarak bulunmuştur. Sulama modül değerleri ise; açık kanallı sulama sistemlerinde Temmuz ve Ağustos ayları için açık kanallı sulama sistemleri için 2.08 l/s/ha ve basınçlı sulama sistemleri için 2.12 l/s/ha olarak elde edilmiştir.

Açık kanallı sulama sistemi; su kaynağının durumu ve çiftlik arazilerinin topoğrafik yapısı ve yüzey sulama yöntemlerinin seçilmesi nedeniyle yerçekimi sulama sistemi ve pompajlı sulama sistemlerinin bir arada kullanıldığı kombine sulama sistemi olarak projelendirilmiştir. Sulama suyu kaynaktan bir pompaj yardımıyla arazinin en yüksek noktasına terfi ettirildikten sonra buradan cazibe yöntemine göre topoğrafyaya uygun kotlardan geçirilen kanallar yardımıyla tüm sulama alanına hizmet edecek şekilde projelendirilmiştir. Açık kanallı sulama sistemlerinin işletilmesinde devamlı akış yönteminde sistem kapasitesi 292.88 l/s; bir diğer işletilme yöntemi olan rotasyon yönteminde ise sistem kapasitesi 15 gün sulama aralığı dikkate alınarak 925.39 l/s olarak bulunmuş ve tüm sulama sistemi elemanları bu kapasite değerine göre boyutlandırılmıştır. Uygulanan rotasyon yönteminde; bir gün süreyle yaklaşık eşit alanları sulayacak şekilde beş rotasyon grubu oluşturulmuştur.

Tarla içi su dağıtım sistemlerinden olan yüksek basınçlı boru sistemi; tüm arazideki tarla parselleri optimum sulanacak şekilde, tesviye eğrilerini takip etme zorunluluğu olmadan, arazilerin parselasyon durumuna bağlı olarak sulama suyunu tarla parsellerine en kısa yoldan ulaştıracak şekilde projelendirilmiş ve basınçlı sulama yöntemlerinin kullanılacağı göz önünde tutularak bu yöntem için gereken ortalama basınç yükünü sağlayacak biçimde yüksek basınca dayanıklı boru hatlarıyla boyutlandırma yapılmıştır. Parseller gruplara ayrılmış ve birbirine yakın yerlerde belirlenen parsel gruplarına hizmet edecek şekilde vanalı su alma prizleri yerleştirilmiştir. Tüm sulama alanı toplam dokuz adet vana yardımıyla sulanabilmektedir. Yüksek basınçlı sulama sistemlerinin işletilmesinde açık kanallarda olduğu gibi devamlı akış ve rotasyon yöntemleri planlanmış ve devamlı akış yönteminde sistem kapasitesi 298.52 l/s; aynı sulama sisteminin rotasyon yöntemine göre işletilmesi durumunda ise sistem kapasitesi 1506.68 l/s olarak bulunmuştur. Uygulanan rotasyon yönteminde; bir gün süreyle yaklaşık eşit alanları sulayacak şekilde üç rotasyon grubu oluşturulmuştur.

Sulama sistemlerinin birbirlerine göre üstün ve üstün olmayan yönleri birlikte değerlendirildiğinde; ilk yatırım masraflarının yüksek olmasına rağmen su kaynağından en üst düzeyde yararlanılması, çiftlik arazilerinin mevcut drenaj sorunu açısından su dağıtımının kontrollü yapılması, arazi kayıplarının ortadan kalkması ve yüksek su uygulama randımanına sahip basınçlı sulama yöntemlerinin kullanılmasına olanak tanıması açısından ve açık kanallı sulama yöntemine göre tarımsal sulamanın modernize edilmesi konusunda üstün yönleri bulunan basınçlı sulama sistemlerinin kullanılmasının uygun olacağı kanısına varılmıştır.

Her iki sulama sisteminin işletilmesi ve sulama suyunun dağıtılmasında uygulanan devamlı akış ve rotasyon yöntemleri açısından elde edilen veriler değerlendirildiğinde; kanal ve boru hatlarının kapasitelerinin düşük olması ve dolayısıyla maliyetin olumlu yönde etkilenmesi, işletmenin kolay olması, su dağıtım işleminin basit, kontrol işlemlerinin azlığı, iş gücünün ve sistemde kontrol yapılarının basit ve ucuz olması nedeniyle devamlı akış yönteminin uygulanmasının doğru olacağı kanısına varılmıştır.