5. SONUÇ VE ÖNERİLER

Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi araştırma ve uygulama çiftliği arazilerinin iklim-bitki-toprak özellikleri dikkate alınarak hazırlanan alternatif sulama sistemleri arasından, çiftlik arazilerinin optimum düzeyde sulanabilmesi için koşullara en uygun sulama sisteminin seçilmesi ve uygun su dağıtım yönteminin belirlenmesi amacıyla yapılan bu çalışmadan elde edilen sonuç ve öneriler aşağıda özetlenmiştir.

Çalışmada iki farklı sulama sistemi projelendirilmiş ve sistemin boyutlandırılması aşamasında ise iki farklı su dağıtımı yöntemi kullanılmıştır.

Açık kanallı sulama sistemi; su kaynağının durumu ve çiftlik arazilerinin topoğrafik yapısı ve yüzey sulama yöntemlerinin seçilmesi nedeniyle yerçekimi sulama sistemi ve pompajlı sulama sistemlerinin bir arada kullanıldığı kombine sulama sistemi olarak projelendirilmiştir. Sulama suyu kaynaktan bir pompaj yardımıyla arazinin en yüksek noktasına terfi ettirildikten sonra buradan cazibe yöntemine göre topoğrafyaya uygun kotlardan geçirilen kanallar yardımıyla tüm sulama alanına hizmet edecek şekilde projelendirilmiştir.

Açık kanallı sulama sistemlerinin işletilmesinde devamlı akış yönteminde sistem kapasitesi 292.88 l/s olarak bulunmuştur. Bu kapasite değerine göre; sistemde sulama suyu saptırma noktasında devamlı olarak kullanılmaya hazır durumda bulundurulacak şekilde terfi boru hattı ve kanallar boyutlandırılmıştır.

Açık kanallı sulama sistemlerinin bir diğer işletilme yöntemi olan rotasyon yöntemine göre sistem kapasitesi 15 gün sulama aralığı dikkate alınarak 925.39 l/s olarak bulunmuş ve tüm sulama sistemi elemanları bu kapasite değerine göre boyutlandırılmıştır. Uygulanan rotasyon yönteminde; bir gün süreyle yaklaşık eşit alanları sulayacak şekilde beş rotasyon grubu oluşturulmuştur.

Tarla içi su dağıtım sistemlerinden olan yüksek basınçlı boru sistemi; tüm arazideki tarla parselleri optimum sulanacak şekilde, tesviye eğrilerini takip etme zorunluluğu olmadan, arazilerin parselasyon durumuna bağlı olarak sulama suyunu tarla parsellerine en kısa yoldan ulaştırılacak şekilde projelendirilmiştir. Sulama suyunu tarla parsellerine ulaştıracak sistemde uygulanacak sulama yönteminin basınçlı sulama yöntemleri olacağı göz önünde tutularak parsellere bu yöntem için gereken ortalama basınç yükünü sağlayacak biçimde yüksek basınca dayanıklı boru hatları ile su alma prizi olarak kullanılan vanalar boyutlandırılmıştır. Vanalı su alma prizleri birbirine yakın yerlerde belirlenen parsel gruplarına hizmet edecek şekilde yerleştirilmiştir.

Yüksek basınçlı sulama sistemleri işletilmesinde açık kanallarda olduğu gibi devamlı akış ve rotasyon yöntemleri planlanmış, sistem ve boru hatlarının kapasiteleri bu yöntemlerde elde edilen değerlere göre bulunmuştur. Yüksek basınçlı sulama sisteminde devamlı akış yöntemine göre sistem kapasitesi 298.52 l/s; aynı sulama sisteminin rotasyon yöntemine göre işletilmesi durumunda ise sistem kapasitesi 1506.68 l/s olarak bulunmuştur.

Sulama sistemleri açısından projelendirilen tarla içi su dağıtım sistemlerinde açık kanallı ve yüksek basınçlı borulu sulama sistemleri değerlendirildiğinde; açık kanallı sulama sistemlerinde sulama randımanın %51, basınçlı sulama sistemlerinde ise %90 olduğu görülmektedir. Açık kanallı sulama sistemlerinde kanal içerisinde sediment birikimi, sızma ve buharlaşma kayıpları nedeniyle sulama randımanı düşüktür. Basınçlı sulama sistemlerinde ise sızma ve buharlaşma kayıplarının oldukça az olması nedeniyle su iletim randımanı dolayısıyla da sulama randımanı yüksektir. Ancak basınçlı sulama sistemlerinde su kaynağı fazla miktarda sediment taşıyorsa sediment birikimi nedeniyle su iletim randımanı azalır. Açık kanallı sulama sistemlerinde kanal güzergahlarının tesviye eğrilerini izleme zorunluluğu varken basınçlı sulama sistemlerinde ise sistem basınçlı olduğu için su bayır yukarı iletilebilir ve boru hatlarının güzergahlarının tesviye eğrilerini izleme zorunluluğu yoktur.  Basınçlı sulama sistemlerinde boru hatları gömülü olduğundan güzergah üzerinde de tarım yapılabilmesine karşın açık kanallı sulama sistemlerinde kanalların toprak yüzeyinde olması nedeniyle arazi kaybı yüksektir. Açık kanallı sulama sistemlerinde sanat yapıları sayısı basınçlı borulu sulama sistemlerine göre fazladır. Sulama suyunun tarla içinde dağıtımı basınçlı sulama sistemlerinde açık kanallı sulama sistemlerine göre kullanılan sulama yöntemine bağlı olarak daha kontrollü yapılabilmektedir. Diğer taraftan basınçlı borulu sulama sistemlerinde ilk tesis giderleri açık kanallı sulama sistemlerine göre oldukça yüksektir. Ayrıca basınçlı borulu sulama sistemleri sabit sistem niteliğinde olduğu için açık kanallı sulama sistemlerine göre bir tarım sisteminden diğerine geçiş için yeterli esnekliğe sahip değildir.

Sulama sistemlerinin birbirlerine göre üstün ve üstün olmayan yönleri birlikte değerlendirildiğinde; ilk tesis masrafları yönünden basınçlı sulama sistemine göre daha ekonomik, uygulanacak tarım sistemlerine göre esnek olması nedeniyle işletme ve bakımın düzenli olarak yapılması kaydıyla çiftlik arazilerinin optimum düzeyde sulanabilmesi için projelendirilen açık kanallı terfili kombine sulama siteminin tercih edilebileceği söylenebilir.

Ancak ilk yatırım masraflarının yüksek olmasına rağmen su kaynağından en üst düzeyde yararlanılması, çiftlik arazilerinin mevcut drenaj sorunu açısından su dağıtımının kontrollü yapılması, arazi kayıplarının ortadan kalkması ve yüksek su uygulama randımanına sahip basınçlı sulama yöntemlerinin kullanılmasına olanak tanıması açısından ve açık kanallı sulama yöntemine göre tarımsal sulamanın modernize edilmesi konusunda üstün yönleri bulunan çiftlik arazilerinin sulanmasında basınçlı sulama sistemlerinin kullanılmasının uygun olacağı kanısına varılmıştır.

Her iki sulama sisteminin işletilmesi ve sulama suyunun dağıtılmasında uygulanan devamlı akış ve rotasyon yöntemleri açısından elde edilen veriler değerlendirildiğinde; arazinin parselasyon durumuna göre oluşturulan rotasyon grup sayısı ile sulama aralığı değerleri birbirine uymadığı için açık kanallı sulama sistemlerinde 10 gün; basınçlı sulama sistemlerinde ise 12 günlük boşluk meydana gelmiştir. Bu da sistemin işletilmesini ve su kullanımını olumsuz yönde etkileyeceği sonucuna varılmıştır. Ayrıca rotasyon yönteminde sistem kapasitesi en büyük alan için hesaplanan kapasite değerlerine göre arttığı için kanal ve boru hatlarının kapasiteleri de aynı oranda artmıştır. Bu nedenlerden dolayı; her iki sulama sistemi için de rotasyon grup sayısına yakın sulama aralığı daha az olan ürün yetiştiriciliği yapılacağı zaman rotasyon yönteminin uygulanmasının suyun optimum düzeyde kullanılması açısından daha uygun olduğu sonucuna varılmıştır.

Projelendirilen her iki sulama sisteminin işletilmesinde; kanal ve boru hatlarının kapasitelerinin düşük olması ve dolayısıyla maliyetin olumlu yönde etkilenmesi, işletmenin kolay olması, su dağıtım işleminin basit, kontrol işlemlerinin azlığı, iş gücünün ve sistemde kontrol yapılarının basit ve ucuz olması nedeniyle devamlı akış yönteminin uygulanmasının uygun olacağı kanısına varılmıştır.