3. MATERYAL ve METOT

3.1. Materyal
3.1.1. Araştırma alanı ve ekolojisi

Bu bölümde proje alanı ve ekolojisi hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir.

3.1.1.1. Konum

ADÜ Ziraat Fakültesi çiftlik arazisi Ege Bölgesi Aydın ili sınırları içerisinde, Aydın iline 18 km. mesafede 37o44'- 37o49' kuzey enlemleri ile 27o43'-27o50' doğu boylamları arasında yer almaktadır (Aksoy et al., 1998). Çiftliğin arazileri, Büyük Menderes Nehri tarafından ikiye ayrılmıştır. Denizden 56 m yüksekte olan çiftlik, hemen hemen tamamı sulanabilir özelliklerde 2300 dekarlık bir alana sahiptir (Dağdelen, 2001). 

3.1.1.2. Jeoloji

Menderes masifini doğu-batı doğrultusunda kesen üç tektonik çöküntünün en güneyinde olanı ve Büyük Menderes Ovasını meydana getiren çöküntü içerisinde yer alan ADÜ Ziraat Fakültesi arazisinin büyük bir bölümü Büyük Menderes Nehri ve ona bağlı yan dereler tarafından Halosen’de depolanmış, pekişmemiş, aluvyal materyallerden oluşmaktadır (Aksoy et al., 1998). Araştırma alanı toprakları genellikle Büyük Menderes Nehri’nin taşkınları sonucu oluşmuş aluviyal alanlar olup farklı zamanlarda farklı boyutlarda getirilen materyallerden oluşmuş belirgin horizon oluşumu göstermeyen genç topraklardır (Aydın, 1998). 

3.1.1.3. İklim özellikleri

Ziraat Fakültesi çiftlik arazilerinin içinde bulunduğu Aşağı Büyük Menderes Havzası’nda yarı nemli ılıman Akdeniz iklimi hakimdir. İklim verileri değerlendirildiğinde, Thornwaite’in iklim sınıflandırmasına göre yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı mezotermal tip iklim hüküm sürer (Özgürel, 1986).

Bu ikilim tipinde yağışlar kış etrafında toplanmıştır. Yöresel farklılıklar olmakla birlikte, nemli Akdeniz iklimine göre yıllık miktarda azalma görülür (Koçman, 1993). Havzada yıllık toplam yağış, 600-1000 mm. arasında değişmektedir. Havzada yıllık yağışların mevsimlere göre dağılışı; kışın %52-58, ilkbaharda %19-21, yazın %1-5, sonbaharda %19-21 arasında değişmektedir (Yılmaz, 1995).

Çizelge 2’in incelenmesinden de görüleceği gibi Aydın iline ait aylık ortalama sıcaklık değerleri 8,0 oC ile 28,1 oC arasında değişmektedir ve yıllık sıcaklık ortalaması 17,5 oC’dir. En sıcak ay Temmuz, en soğuk ay ise Ocak ayıdır. Uzun yıllar rasat sonuçlarına göre yıllık ortalama yağış miktarı 657,7 mm’dir . Ancak çizelgeden de anlaşılacağı gibi  yağışların yıl içerisindeki dağılımında düzensizlik vardır. Yağışların çoğunluğu kış aylarında, en çok 135,1 mm ile Aralık ayında görülürken, en az yağışın kaydedildiği aylar yaz aylarıdır ve bu devrede de en az yağış uzun yıllar ortalamasına göre 2,2 mm ile Ağustos ayında gerçekleşmiştir.

Çizelge 2. Aydın meteoroloji istasyonuna ait bazı iklim elemanlarının uzun yıllar ortalaması

Aylar	Sıcaklık (oC)	Ort. Bağıl Nem
(%)	Toplam Yağış
(mm)	Ort. Rüzgar Hızı
(m/s)	Toplam Buharlaşma
(mm)	Ort. Güneşlenme Süresi
(h)	
	Ort.	Max.	Min.						
Ocak	8,0	12,7	4,2	75,0	121,0	1,7	--	4,4	
Şubat	9,3	14,5	4,9	71,0	95,5	1,6	--	5,0	
Mart	11,5	17,4	6,4	68,0	71,1	1,6	--	6,1	
Nisan	15,7	22,4	9,8	64,0	45,5	1,7	101,4	7,5	
Mayıs	20,7	27,8	13,8	59,0	33,5	1,8	159,2	9,0	
Haziran	25,4	32,8	17,6	51,0	14,0	1,9	223,4	11,0	
Temmuz	28,1	35,7	19,9	48,0	3,5	1,9	260,9	11,4	
Ağustos	27,2	35,3	19,6	51,0	2,2	1,8	234,1	10,9	
Eylül	23,3	31,8	16,2	56,0	14,4	1,5	166,3	9,8	
Ekim	18,1	25,6	12,3	64,0	47,5	1,3	100,4	7,5	
Kasım	13,4	19,6	8,8	72,0	74,4	1,3	--	4,9	
Aralık	9,5	14,3	5,8	76,0	135,1	1,6	--	4,3	
Yıllık	17,5	24,2	11,6	63,0	657,7	1,6	1245,7	7,6	

Bağıl nem açısından çizelge 2 incelendiğinde ise yıllık bağıl nem ortalaması %63,0 olduğu görülmektedir. En yüksek ortalama bağıl nem değeri %76,0 ile Aralık ayında, en düşük bağıl nem değeri ise %48,0 ile Temmuz ayında görülmektedir.

Çizelge 2’deki buharlaşma değerleri ele alındığında Aydın iline ait yıllık toplam buharlaşma miktarının 1245,7 mm. olduğu ve en çok buharlaşmanın Temmuz ayında ve miktarının da 260,9 mm. olduğu görülmektedir. En düşük buharlaşma miktarı ise 100,4 mm. ile Ekim ayında olmuştur.

Diğer taraftan aynı çizelgeden rüzgar hızı yıllık ortalama değerinin 1,6 m/s olduğu görülür. Ayrıca uzun yıllar güneşlenme süresi ortalama değeri yıllık 7,6 saat olarak çizelge 2’den görülmektedir. 

Sonuç olarak; uzun yıllar iklim verileri bir arada değerlendirildiğinde bitki gelişme dönemi boyunca sıcaklık, yağış, buharlaşma gibi iklim verilerinin bitki su tüketimini arttırıcı yönde olduğu görülmektedir ve bu da vejetasyon dönemi içerisinde sulama yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

3.1.1.4. Toprak özellikleri

Aşağı Büyük Menderes Havzası içerisinde ve Koçarlı ovasında yer alan Ziraat Fakültesi Çiftlik arazilerinde yapılan etüt çalışmaları sonucunda üç fizyografik ünite ve altı farklı toprak serisi belirlenmiştir. Bunlar; kuzeyden güneye doğru;

-	Yüksek araziler; Kampüs serisi,
-	Koluviyal etek araziler; İşletme , Kocakır serileri,
-	Aluviyal araziler; Büyük Menderes, Kademe ve Cihanyalı serileri şeklinde sıralanmaktadır (Aksoy et al., 1998).

ADÜ Ziraat Fakültesi arazisi topraklarının detaylı temel toprak haritası şekil 1’de, tarımsal kullanıma uygunluk haritası ise şekil 2’de verilmiştir. Detaylı toprak haritasının yorumlanmasında kullanılan lejant çizelge 3’de verilmiştir. Detaylı toprak haritası  incelendiğinde altı farklı toprak serisinin üst toprak tekstürü, taşlılık, eğim vb. özellikleri nedeniyle 22 adet toprak fazına ayrıldığı görülmektedir. Çiftlik arazisi topraklarının tarımsal kullanıma uygunluk haritası incelendiğinde ise tarım yapılan alanlardaki arazilerinin hemen hemen tamamının seçkin ve oldukça iyi tarım arazi sınıfları içersinde bulunduğu; sorunlu ve tarımda kullanımı sınırlı arazilerin ise oldukça az miktarda yer aldığı görülmektedir.

Aydın (1998)’nın ADÜ Ziraat Fakültesi araştırma ve uygulama çiftliği topraklarının altı farklı toprak serisinde strüktür özelliklerini belirlemek için yapmış olduğu çalışma sonuçlarına göre elde edilen tekstür ve strüktür analiz sonuçları ve toprak serilerine ait kimyasal analiz sonuçları çizelge 4 ve çizelge 5’de verilmiştir.

Şekil 1.  ADÜ Ziraat Fakültesi arazisi topraklarının detaylı temel toprak haritası.

Kaynak :  G.Aydın-E.Aksoy-S.Seferoğlu, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi
   Araştırma ve Uygulama Çiftliği Topraklarının Detaylı Etüt ve Haritalaması
   (Basılmamış)

Çizelge 3. Detaylı temel toprak haritasının yorumlanmasında kullanılan lejant

TOPRAK SERİSİ	Km	3   D   d5   t1   r1	KAYALIK	

ÜST TOPRAK TEKSTÜRÜ		EĞİM		DERİNLİK		TAŞLILIK	

ANAHTAR:

YÜKSEK ARAZİLER					Sembol		TAŞLILIK

       Km   Kampüs Serisi					     ---   		    Taşsız

KOLUVİYAL ARAZİLER					     t1		   Az taşlı

        İş     İşletme Serisi					     t2		  Orta taşlı

        Kc   Kocakır Serisi					     t3		   Çok taşlı

ALÜVİYAL ARAZİLER					

        Bm   Büyük Menderes Serisi				Sembol		 KAYALIK

        Cy    Cihanyalı Serisi					     ---		   Kayasız

        Du    Dutlu Serisi					     R1		  Az kayalı

        Kd    Kademe Serisi

ÇEŞİTLİ ARAZİ TİPLERİ					Sembol		  DRENAJ

        ÇA1  Çıplak Arazi					    ---		        İyi

       (Dik, çok dik eğimli; Taşlık, kayalık; yer yer			      I	             Yetersiz drenaj

        üzerinde toprak bulunan ve mera olarak 			     O	                Orta drenaj

        kullanılabilecek araziler)				     F	                Fena drenaj

       ÇA2  Eski Dere Yatağı					     E	             Çok fena drenaj
       (Profil gelişimi göstermeyen, kumlu, 
        çok killi, genç depozitler)

Sembol		TOPRAK DERİNLİĞİ			Sembol	         ÜST TOPRAK TEKSTÜRÜ

    ---		  120 + cm Çok derin			      1	                      Kum (S)

     d1		  90-120 cm Derin				      2	                Tınlı Kum (LS)

     d2		  60-90 cm Orta derin			      3	                Kumlu Tın (SL)

     d3		  30-60 cm Sığ				      4	                       Tın (L)

     d4		  10-30 cm Çok sığ				      5	            Kumlu Killi Tın (SCL),

     d5		  < 10 cm Çok sığ					             Siltli Killi Tın (SiCL),

								                   Killi Tın (CL)

6	                    Siltli Kil (SiC),
                    Kumlu Kil (SC), Kil (C)

Sembol	     YÜZEY HORİZONU KALINLIĞI			Sembol		        EĞİM

     X		Normalden ince				    A	            Düz, düze yakın (%0-2)

     Y	               Normalden kalın				   Ar	               Hafif dalgalı (%0-2)

     Z	            Normalden çok kalın				   B	               Hafif eğimli (%2-5)

							   C	               Orta eğimli (%5-10)

							   D	                  Tepelik (%10-15)

							   E	               Dik eğimli (%15-30)

						   F	                     Sarp (%30+)

Şekil 2.  ADÜ Ziraat Fakültesi arazisi topraklarının tarımsal kullanıma uygunluk haritası.

Kaynak :  G.Aydın-E.Aksoy-S.Seferoğlu, Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi
   Araştırma ve Uygulama Çiftliği Topraklarının Detaylı Etüt ve Haritalaması
   (Basılmamış)

Çizelge 4. ADÜ Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği topraklarına ait toprak serilerinin tekstür ve strüktür analiz sonuçları
Toprak Serisi
Derinlik (cm)	Kum
(%)	Kil
(%)	Mil
(%)	Bünye	
KAMPÜS SERİSİ	
0 – 10	70.0	8.8	21.2	Kumlu-Tın	
10 – 28	70.0	10.8	19.2	Kumlu-Tın	
28 +	44.0	14.2	41.2	Tın	
İŞLETME SERİSİ	
0 – 21	60.0	20.8	19.2	Kumlu-Killi-Tın	
21 – 39	58.0	22.8	19.2	Kumlu-Killi-Tın	
39 – 60	58.0	22.8	19.2	Kumlu-Killi-Tın	
60 – 97	58.0	22.8	19.2	Kumlu-Killi-Tın	
97 + (150)	53.2	23.6	23.2	Kumlu-Killi-Tın	
KOCAKIR SERİSİ	
0 – 22	70.0	12.8	17.2	Kumlu-Tın	
22 – 29	68.0	14.8	17.2	Kumlu-Tın	
29 – 47	64.0	16.8	19.2	Kumlu-Tın	
47 – 66	66.0	14.8	19.2	Kumlu-Tın	
66 – 90/97	72.0	16.8	11.2	Kumlu-Tın	
90/97 – 128	56.0	20.8	23.2	Kumlu-Killi-Tın	
128 +	40.4	26.8	32.8	Kumlu-Killi-Tın	
BÜYÜK MENDERES SERİSİ	
0 – 27	58.4	13.6	28.0	Kumlu-Tın	
27 – 50	56.4	13.6	30.0	Kumlu-Tın	
50 – 80	38.4	17.6	44.0	Tın	
80 – 100	34.4	23.6	42.0	Tın	
100 – 150	38.4	21.6	40.0	Tın	
KADEME SERİSİ	
0 – 30	65.2	11.6	23.2	Kumlu-Tın	
30 – 54	65.2	13.6	21.2	Kumlu-Tın	
54 – 77	67.2	13.6	19.2	Kumlu-Tın	
77 – 90	75.2	9.6	15.2	Kumlu-Tın	
90 – 125	47.2	15.6	37.2	Tın	
125 – 144	89.2	4.6	6.2	Kum	
144 +	88.0	6.8	5.2	Tınlı-Kum	
CİHANYALI SERİSİ	
0 – 25	60.4	12.8	26.8	Kumlu-Killi-Tın	
25 – 45	54.4	10.8	34.8	Kumlu-Killi-Tın	
45 – 60/122 +	80.4	2.8	16.8	Kumlu-Killi-Tın	

Çizelge 5. ADÜ Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği topraklarına ait toprak serilerinin kimyasal analiz sonuçları

Horizon	Derinlik
(cm)	PH
(H2O)	Total Tuz
(%)	Kireç
(%)	Organik Madde
(%)	Na+
(me/100 gr)	KDK
(me/100 gr)	
KAMPÜS SERİSİ	
A1	0 – 10	7.41	0.040	7.6	5.63	0.17	15.80	
A2	10 – 28	7.32	0.038	10.2	2.01	0.17	15.61	
C	28 +	7.97	0.034	53.5	1.34	0.17	15.61	
İŞLETME SERİSİ	
Ap	0 – 21	7.89	0.047	5.5	1.88	0.57	16.42	
A2	21 – 39	7.96	0.041	4.8	0.80	0.48	17.28	
AC	39 – 60	8.04	0.040	3.4	0.80	0.39	18.45	
C1	60 – 97	8.07	0.038	6.8	0.80	0.61	17.69	
C2	97 – 120	8.20	0.042	11.5	0.28	0.87	18.28	
KOCAKIR SERİSİ	
Ap	0 – 22	7.83	0.042	1.0	1.21	0.22	7.17	
2C2	22 – 29	8..23	0.035	1.8	0.54	0.26	11.29	
3C3	29 – 47	8.10	0.028	1.7	0.54	0.30	9.34	
3C4	47 – 66	8.11	0.028	1.6	0.67	0.48	6.54	
4C5	66 – 90/97	8.06	0.045	1.4	0.40	0.74	7.83	
5Ab1	90/97 - 128	7.70	0.060	0.74	0.80	1.09	10.87	
5Ab2	128 +	7.91	0.070	2.1	1.47	1.43	18.19	
BÜYÜK MENDERES SERİSİ	
Ap	0 – 27	7.60	0.060	12.5	0.94	0.48	15.29	
2C1	27 – 50	7.84	0.040	13.4	0.54	0.52	16.07	
3Ab	50 – 80	7.83	0.040	12.4	1.07	0.74	17.31	
3C1	80 – 100	8.04	0.045	12.3	0.67	1.04	18.21	
3C2	100 - 150	8.12	0.035	13.3	0.67	0.78	16.90	
KADEME SERİSİ	
Ap	0 – 30	7.80	0.027	3.4	1.74	0.17	12.91	
A2	30 – 54	7.91	0.020	5.7	2.01	0.17	13.81	
A3	54 – 77	8.12	0.020	4.4	0.80	0.22	12.06	
C1	77 – 90	8.14	0.020	2.1	0.80	0.39	12.28	
2Ab	90 – 125	8.43	0.060	5.4	1.07	0.61	15.33	
3C2	125 – 144	8.20	0.020	1.9	0.27	0.17	8.67	
4C3	144 +	8.07	0.030	3.2	0.40	0.52	12.08	
CİHANYALI SERİSİ	
Ap	0 – 25	7.98	0.042	7.6	1.47	0.70	15.33	
A2	25 – 45	8.04	0.035	11.9	1.21	0.52	15.32	
1C	45 – 60/
122 +	8.21	0.020	11.2	0.30	0.30	12.19	

Araştırma alanında yer alan toprakların tamamı AC horizonlu genç topraklardır. Toprak profillerinin tekstürleri incelendiğinde tekstürün tınlı kum ile kumlu killi tın arasında değişmekte ve en kaba tekstürlü toprak serisinin Büyük Menderes Nehri’nin genç teraslarında nehir sırtları üzerinde oluşmuş Cihanyalı serisi; en ince tekstürlü toprak serisinin ise çalışma alanında toprak oluş işlemlerinden daha fazla etkilenmiş, aluviyal ana materyalli serilere göre daha yaşlı ve koluviyal ana materyalli İşletme serisi olduğu görülecektir (Aksoy et al., 1998).

Araştırma topraklarının analiz sonuçlarına bakıldığında kil içerikleri oldukça düşük, kum içerikleri genellikle yüksek olup kumlu tın ve tın bünyeye sahiptirler (Aydın, 1998).

Torakların kil, kireç, organik madde içeriklerinin oldukça düşük, kum içeriklerinin yüksek olması nedeniyle agregatlaşma yok denecek kadar azdır (Aydın, 1998).

Elde edilen analiz sonuçları toprak profillerinin tamamında tuzluluk ve alkalilik probleminin olmadığını göstermiştir. Ayrıca toprakların çoğu zayıf horizon farklılaşması gösteren genç topraklardır. Tekstürleri kaba kum ile kumlu killi tın arasında değişir. Toprakların pH değerleri ise 7,3 ile 8,4 arasındadır. Araştırılan topraklar , Toprak Taksonomisi’ne göre Entisol ordosunda, FAO/Unesco’ya göre ise Fluvisol ve Regosol ünitelerinde sınıflandırılmıştır (Aksoy et al., 1998).

3.1.1.5. Su kaynakları

Büyük Menderes Havzasının yağış alanı 25 000 km2 dir. Yıllık ortalama su verimi 3 800 hm3 tür. Havzadaki su kaynaklarını akarsular, kuyular, pınarlar ve ırmaklar oluşturmaktadır. Havzanın en büyük akarsuyu Büyük Menderes Nehri  ve onun Çürüksu, Akçay, Çine Çayı ve Moralı gibi kollarıdır. Büyük Menderes Nehri’nin suları sulama suyu kalitesi bakımından C2S1 sınıfına girmektedir (Yılmaz, 1999).

Proje alanının su kaynağı Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma Uygulama Çiftliği arazilerinin içinden geçen Büyük Menderes Nehri’dir. Büyük Menderes nehri 584 km. uzunluğunda olup 24 783 km2 lik bir alanın sularını toplayarak Ege Denizine boşaltır (Anonymous, 1997a). Büyük Menderes Nehri’ne ait akım değerleri ise Minumum akım 1.00 m3/sn, Maksimum akım 700 m3/sn ve ortalama akım değeri ise 95.90 m3/sn olarak saptanmıştır (Anonymous, 2000).

3.1.1.6. Tarımsal yapı ve üretim

Tarımsal potansiyel açısından Çiftlik arazilerinin içerisinde bulunduğu Büyük Menderes Havzası’nda Akdeniz iklim kuşağı içerisinde söz konusu olabilecek ürünlerin hemen hemen hepsi yetiştirilir. Üretimi kısıtlayıcı tek faktör, yaz yağışlarının eksikliğidir.

Sulama sisteminin projelenmesi sırasında sistem kapasite hesabının net sonuçlar vermesi açısından, sulama alanının tamamında yüksek bitki su tüketimi değerine sahip olması ve bölgede yaygın olarak tarımı yapılması nedeniyle pamuk bitkisi yetiştiriciliği yapılacağı göz önüne alınmıştır. 

Pamuk bitkisine ilişkin bitki katsayısı, kök derinliği, tüketilmesine izin verilen su düzeyi ve verimlilik katsayısı Doorenbos ve Pruitt (1984) ‘den alınmıştır. Pamuk bitkisinin yetişme periyoduna ilişkin veriler ise yöre şartlarına göre belirlenmiştir. Sezgin et.al. (1997a)’nın Aydın koşullarında yaptıkları çalışmada denemenin ilk yılında ekim tarihinden hasata kadar geçen süre137 gün, ikinci yıl ise 141 gün olarak belirlenmiştir ve ilk yıl son hasat ilk hasattan 21gün sonra yapılırken ikinci yıl 27 gün sonra yapılmıştır. Pamuk bitkisine ait bu veriler çizelge 6’da verilmiştir. 

Çizelge.6..Pamuk Bitkisine İlişkin Veriler

Bitki: PAMUK	
Yetişme Devreleri	İlk	Gelişme	Orta	Son	Toplam	
Büyüme Devresi Uzunluğu    (gün)	30	50	55	45	180	
Kc – Bitki Katsayısı	0.40	------	1.15	0.65		
Etkili Kök Derinliği (m)	0.30	------	1.40	1.40		
Kullanılabilir Suyun Tüketilmesine İzin Verilen Yüzde    (%)	60	------	60	90		
Verimlilik Katsayısı	0.40	0.40	0.50	0.40	0.85	

3.1.2. Projede kullanılan paket programlar

Bu çalışmada Aydın iline ait ortalama yağış miktarlarının istatiksel olarak %80 düzeyinde oluşabilecek güvenilir yağış değerleri hesaplamasında olasılık modeline dayalı RAINBOW paket programı kullanılmıştır. RAINBOW paket programı hidrolojik kayıtların homojenlik testlerini, frekans analizini ve hidrolojik verilerin olasılık çizimlerini yapan ve olasılık modeline göre çalışan bir bilgisayar programıdır (Raes et al., 1989).  Ayrıca sulama projesine ilişkin ETo (referans evapotranspirasyon), etkili yağış, net sulama suyu ihtiyacı, toplam sulama suyu ihtiyacı gibi direk sulama sistemini ilgilendiren hesaplamalarda ise FAO tarafından geliştirilen ve modifiye Penman-Monteith modeline dayalı olarak çalışan CROPWAT paket programından faydalanılmıştır.

3.2. Metot

Bu bölümde araştırma verilerini elde etmek amacıyla arazi ve laboratuar çalışmalarında uygulanan yöntemler ve sulama sisteminin planlama, projeleme ve boyutlandırma safhalarını içine alan büro çalışmaları açıklanmıştır.

3.2.1. ADÜ Ziraat Fakültesi araştırma ve uygulama çiftliği topraklarının sulama yönünden önemli özelliklerinin tespiti

3.2.1.1. Toprak nemi sabitelerinin tespiti

Çiftlik arazileri içerisinde tarım yapılan araziler gezilerek numune alınacak yerler tespit edilmiştir. Ayrıca çiftlik arazilerinin temel toprak haritasından yararlanılarak tarım yapılan araziler üzerinde belirlenen toprak fazlarının hepsinde olmak üzere 14 ayrı yerde 120 cm derinliğe kadar toprak profilleri açılarak toprak örnekleri alınmıştır. Toprak profili açılan ve bozulmuş/bozulmamış toprak örneklerinin alındığı yerler şekil 3’teki temel toprak haritası üzerine işaretlenmiştir.

3.2.1.1.1. Tarla kapasitesi

Arazide 120 cm derinliğe kadar açılmış olan toprak profilinin 0-30, 30-60, 60-90, 90-120 cm derinliklerinden alınan bozulmuş toprak örnekleri laboratuarda yeterince hava kuruda  bekletilip kurutulduktan sonra 2 mm’lik elekten geçirilmiştir. Basınçlı membran aletinin içerisindeki geçirgen seramik levha saf su ile doygun hale

Şekil 3.  ADÜ Ziraat Fakültesi arazisi toprakları üzerinde toprak profillerinin açıldığı ve infiltrasyon 
testlerinin yapıldığı yerler.

	X	: Toprak profillerinin açıldığı yerler
İ	: İnfiltrasyon testlerinin yapıldığı yerler

getirildikten sonra elenen toprak örnekleri bu levha üzerine yerleştirilen lastik halkaların içerisine halkanın üst seviyesine kadar yaklaşık 25-30 gr olacak şekilde doldurulmuştur.

Örnekler saf su ile doygun hale getirildikten sonra araca konan örneklere 1/3 atm basınçlı hava uygulanarak çıkış borusuna bağlı bürette su düzeyi sabitleşince toprak örnekleri araçtan çıkarılmıştır. Anılan örneklerin yaş ve kuru ağırlıkları tartıldıktan sonra toprakların tarla kapasiteleri tespit edilmiştir (Richards, 1965).

3.2.1.1.2. Solma noktası

Araziden alınıp kurutulan bozulmuş toprak örnekleri 2 mm’lik elekten geçirildikten sonra membranlı basınç ölçme aracının içerisinde membranın üzerindeki lastik halkalara 25-30 gr olacak şekilde toprak örnekleri yerleştirilmiş ve doygun hale getirilmiştir. Araca 15 atm basınç uygulandıktan sonra numunelerin yaş ve kuru ağırlıkları tartılarak solma noktası değerleri tespit edilmiştir Güngör et al.,1996).

3.2.1.2.Çiftlik arazileri topraklarının hacim ağırlıklarının belirlenmesi

ADÜ Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği arazilerinin tarım yapılan topraklarının hacim ağırlıklarını belirlemek amacıyla temel toprak haritası üzerinde belirlenen 15 toprak fazını içeren bölgelerde 120 cm derinliğe kadar toprak profilleri açılmıştır. Bu toprak profillerinin 0-30, 30-60, 60-90, 90-120 cm derinliklerinden iç hacmi belli olan çelik silindirler ile bozulmamış toprak örnekleri alınmıştır. Alınan bu örnekler laboratuara getirilerek yaş ağırlıkları tartılmış, etüvde 105oC’de 24 saat kurutulduktan sonra kuru ağırlıkları da tartılarak numunelerin alındığı topraklara ait hacim ağırlık değerleri bulunmuştur (Güngör et al., 1996).

3.2.1.3. İnfiltrasyon ölçümleri

İnfiltrasyon testleri; iç silindir çapı 20 cm, dış silindir çapı 50 cm, yüksekliği 30 cm olan 2 mm’lik sacdan yapılmış değişken seviyeli çift silindir infiltrometre ile yapılmıştır. Silindirler yaklaşık üçte birlik kısımları toprağa girecek şekilde çakılmıştır. Silindirlerin içerisine tamamen su doldurulmuş ve iç silindirdeki su seviyesinin zamana göre düşüşü, iç silindirdeki şamandıralı ölçüm cetveli yardımıyla takip edilerek kaydedilmiştir. Silindirdeki su seviyesi en çok 5 cm düştüğünde ilk duruma gelinceye kadar, iç ve dış silindirdeki su yüksekliklerinin eşit olmasına dikkat ederek, tekrar doldurulmuştur. Ölçümlere suyun toprağa giriş miktarı sabitleşinceye kadar devam edilmiştir (Delibaş, 1994).

İnfiltrasyon testleri temel toprak haritasının yorumlanması ile toprak tekstürünün değiştiği toprak fazlarında üç tekerrürlü olarak yapılmıştır. İnfiltrasyon testlerinin yapıldığı noktalar şekil 3’teki temel toprak haritası üzerine işaretlenmiştir.

3.2.2. Bitki su tüketiminin belirlenmesi

Penman-Monteith yönteminin, diğer yöntemlere göre daha gerçekçi sonuçlar vermesi gerçeğinden yola çıkarak, bitki su tüketiminin belirlenmesinde modifiye Penman-Monteith yöntemi kullanılmıştır (Doorenbos ve Pruitt, 1984, Güngör et al., 1996, Tekinel ve Kanber, 1978).

Penman- Monteith eşitliği;

ETo= ETrad + ETaero							                     (2)
Eşitliğin birinci bölümü radyasyon terimini, ikinci bölümü ise aerodinamik terimi ifade etmektedir;

	δ			1					
ETrad =	-----------	*	(Rn – G) *	---------				(3)	
	δ	+	*		λ					

			900							
ETaero =	-----------	*	-----------	*	U2   *	(ea – ed)			(4)	
	δ	+	*	(t + 275)							

Buna göre referans evapotranspirasyon ;

	δ			1				900								
ETo=	-----------	*	(Rn – G) *	-------	+	-----------	*	-----------	*	U2   *	(ea – ed)   (5)					
	δ	+	*		λ		δ	+	*	      (t + 275)						λ	

Eşitliklerde;

ETo	:	Referans bitki evepotranspirasyonu (mm/gün),
Rn	:	Bitki yüzeyinden net radyasyon (MJ/m2 gün),
G	:	Toprak ısı akışı (MJ/m2 gün),
t	:	Sıcaklık (oC),
U2	:	Rüzgar hızı ( 2 m. yükseklikte ölçülen, m/sn),
(ea-ed)	:	Buhar basıncı açığı (kpa),
ea	:	Havanın ortama doymuş buhar basıncı (kpa),
ed	:	Havanın gerçek buhar basıncı (kpa),
δ	:	Buhar basıncı eğrisinin eğimi (kpa/oC),
	:	Psikrometrik sabite (kpa/oC),
*	:	Düzeltilmiş psikrometrik sabite (kpa/oC),
λ	:	Gizli buharlaşma ısısı (MJ/kg),
900	:	(kg oK/KJ) cinsinden birim çevirme faktörüdür.
Yukarıda verilen eşitlikte; enlem, boylam, yükseklik, sıcaklık, nisbi nem, rüzgar hızı ve güneşlenme süresi bilindiği takdirde referans bitki su tüketimi hesaplanır. Bu eşitlikte dikkate alınması gereken önemli nokta *’nin düzeltilmiş psikrometrik sabitenin referans bitki olarak kabul edilen çim bitkisi için verilmiş olmasıdır (Özerkişi et al., 1995).

3.2.3. Güvenilir yağış hesabı

Bitkiler büyüme mevsimleri boyunca ihtiyaç duydukları suyun bir kısmını yağışlardan karşılarlar. Ancak bitkiler düşen yağışın tamamından faydalanamazlar. Yağışın bir kısmı yüzey akışa geçerken bir kısmı da etkili kök bölgesinin altına sızar. Toprakta kök bölgesinde depolanan, bitkilerin yararlandığı yağış miktarına etkili yağış adı verilmektedir. Etkili yağışın bilinmesi, bitki su tüketiminin sulama ile karşılanacak kısmının hesaplanması açısından önemlidir (Güngör et al., 1996).

Etkili yağışın hesaplanmasında kullanılan güvenilir yağış hesaplarında hidrolojik kayıtların homojenliğini test eden ve olasılık modelini esas alan RAINBOW paket programı kullanılmıştır. Bu program ile Aydın iline ait 1930 yılından 2000 yılına kadar olan 70 yıllık aylık yağış miktarları analiz edilerek %80 ihtimalle düşmesi beklenen yağış miktarları yani güvenilir yağış hesabı yapılmıştır (Doorenbos ve Pruitt, 1984, Sönmez et al., 1995).

3.2.4. Sulama suyu ihtiyacının belirlenmesi

Her ay için bulunan ETo ve güvenilir yağış değerleri elde edildikten sonra USBR (United Stade Bureau of Reclamation) yöntemine göre hesaplanan etkili yağış değerleri ile pamuk bitkisine ait değerler ve ekim tarihi de girildikten sonra CROPWAT paket programı yardımıyla pamuk bitkisi için bitki su tüketimi değerleri hesaplanmıştır (Doorenbos ve Pruitt, 1984, Güngör et al., 1996).
Bitki su tüketimi (ETc); referans bitki su tüketimi (ETo) değerleri ile bitki cinsi ve bitki gelişme devresinin fonksiyonu olan bitki katsayılarının (kc) çarpılması yoluyla hesaplanmıştır (Güngör ve Yıldırım, 1987).

Sulanan alanlarda bitkinin tükettiği su miktarı yağışlarla ve sulama suyu ile karşılanır (Alagöz, 1984; Güngör ve Yıldırım, 1987; Delibaş, 1994). Bitki su tüketiminin sulama suyu ile karşılanacak miktarı ise;

dn = ETc – Pe								           (6)

eşitliği ile hesaplanmıştır.
Eşitlikte;
dn	:	Bitki su tüketiminin sulama suyu ile karşılanacak miktarı, mm
ETc	:	Bitki su tüketimi, mm
Pe	:	Etkili yağış, mm 

Kaynaktan saptırılacak toplam sulama suyu miktarı ise;
	dn								
dt =	---------							(7)	
	Ea * Ec								

Eşitliği ile bulunmuştur. Bu değer aynı zamanda sulama suyu ihtiyacını da verir (Güngör ve Yıldırım, 1987).

Eşitlikte;
dt	:	Proje alanı toplam sulama suyu ihtiyacı, mm
dn	:	Proje alanı net sulama suyu ihtiyacı, mm
Ea	:	Su uygulama randımanı
Ec	:	Su iletim randımanı
Çiftlik arazileri için gerekli sulama sistemini açık kanal olarak planladığımızda yüzey sulama yöntemlerinin kullanılacağı kabul edilerek su uygulama randımanı (Ea) %60 ( Delibaş, 1994) ve su iletim randımanı (Ec) da % 85 (Güngör ve Yıldırım, 1987) olarak gözönüne alınmış ve buna göre hesaplamalar yapılmıştır. Sulama sistemi yüksek basınçlı sulama sistemi olarak planlandığında ise yöntem olarak basınçlı sulama yöntemlerinin kullanılacağı yaklaşımı yapılarak su uygulama randımanı (Ea) %90 ( Delibaş, 1994) ve su iletim randımanı (Ec) değeri de % 100 (Güngör ve Yıldırım, 1987) olarak alınmıştır.

Su dağıtım şebekesinde kanallar ya da boru hatlarının ileteceği su miktarını belirlemek için sulama modülü kullanılmıştır. Sulama modülü 1 ha alan için kaynaktan alınacak sürekli akış debisini ifade etmektedir ( Delibaş, 1994). Belirli bir proje alanında sulama modülü her ay için ayrı ayrı hesaplanır ve bu değerlerden yararlanılarak o ayda proje alanına verilecek sulama suyu miktarı bulunur (Güngör et al., 1996).

Birim alan sulama suyu ihtiyacının ifadesinde kullanılan sulama modülü;

	10 * dt				
q =	----------			(8)	
	3.6 * T				

Eşitlikte;
q	:	Sulama modülü, l/s/ha,
dt	:	Proje alanı toplam sulama suyu ihtiyacı, mm/ay,
T	:	Sulama süresi, h’tır.

Sulama süresi; çiftlik arazilerinin sulanması için iş gücü kullanımındaki süreler dikkate alınarak açık kanallı sulama sistemlerinin projelemesinde 18 saat, basınçlı borulu sulama sistemlerinde ise 12 saat olarak alınmıştır.

Bitki kök bölgesine uygulanacak sulama suyu miktarının yani bir sulamada verilecek su miktarının belirlenmesi sulamalarda yetersiz veya fazla su uygulanması gibi sorunları ortadan kaldırmak için önemlidir. Yapılan sulama ile verilecek su miktarı toprağın nem düzeyini yeniden tarla kapasitesine çıkarmaya yetecek miktarda olmalıdır (Delibaş,1994). Bu nedenle belirli bir bitki için her sulamada uygulanacak net sulama suyu ihtiyacını hesaplamak için aşağıdaki eşitlik kullanılmıştır;

	(TK-SN) * Ry			
dn =	-----------------	* γt * D	(9)	
	100			

Bu eşitlikte;
dn	:	Her sulamada uygulanacak net sulama suyu, cm,
TK	:	Tarla kapasitesi, %,
SN	:	Solma noktası, %,
Ry	:	Kullanılabilir su tutma kapasitesinin tüketilmesine izin verilen
kısmı, %,
γt	:	Toprağın hacim ağırlığı, g/cm3,
D	:	Etkili kök derinliği, cm

3.2.5. Çiftlik arazisi sulama sisteminin planlanması, projelendirilmesi ve sistem kapasitesinin belirlenmesi

ADÜ Ziraat Fakültesi araştırma ve uygulama çiftliği arazileri üzerinde tarım yapılan toprakların sulanması amacıyla tarla içi su dağıtım sistemlerinden açık kanal ve yüksek basınçlı boru sistemleri olmak üzere iki ayrı sulama sistemi projelendirilmiş, sistemin boyutlandırılma aşamasında ise; sistemin işletilmesi ve su dağıtımında her iki şebeke için de devamlı akış ve rotasyon yöntemleri kullanılmış ve hesaplamalar buna göre yapılmıştır. Yapılan bu çalışmalara göre çiftlik arazilerinin sulanması için iki ayrı sulama şebekesi üzerinde yine iki ayrı su dağıtım planlaması yapılmış ve toplam dört alternatifli sulama projesi geliştirilmiştir.

ADÜ Ziraat Fakültesi araştırma ve uygulama çiftliği arazilerinin sulanmasında su kaynağı olarak, çiftlik arazilerinin içinden geçen ve arazileri ikiye ayıran Büyük Menderes Nehri’nden yararlanılacaktır. Çiftlik arazilerinin sulama sistem projelendirilmesi yapılacak olan tarlalar Büyük Menderes Nehri’nin güneyinde yer almaktadır ve bu bölgedeki arazinin eğiminin çiftlik arazilerine ait topoğrafik harita yardımıyla Büyük Menderes Nehri’ne doğru yaklaşık %1,0 olarak bulunmuştur.

Birinci alternatif olarak; su kaynağının durumu ve arazilerin topoğrafik yapısı ve uygulanacak sulama yöntemi olarak yüzey sulama yöntemlerinin seçilmesi nedeniyle açık kanallı sulama şebekelerinin projelendirilmesinde çiftlik arazilerinin yerçekimi sulama sistemi ve pompajlı sulama sistemlerinin bir arada kullanıldığı kombine sulama sistemlerinin kullanılmasının uygun olacağı kabul edilerek projelemeye ait planlama ve hesaplamalar buna göre yapılmıştır. Sulama suyu kaynaktan bir pompaj yardımıyla arazinin en yüksek noktasına terfi ettirildikten sonra buradan cazibe yöntemine göre topoğrafyaya uygun kotlardan geçirilen ana kanal, sekonder ve tersiyer kanalları vasıtasıyla sulama suyu sulanacak arazilere ulaştırılacak şekilde projeleme yapılmıştır.

İkinci seçenek olarak sulama sistemi projelendirilmesinde; çiftlik arazilerinin basınçlı sulama yöntemleri ile sulanacağı kabul edilerek yöntemin gerektirdiği yüksek basınçlı sulama sistemi uygulanmıştır. Arazi üzerinde homojen bir su dağıtımının yapılabilmesi için uygun ana boru hattı güzergahı seçildikten sonra su dağıtımının yapılacağı vanaların yerleri parselasyon durumuna göre belirlenmiş ve projeleme ve boyutlandırma yapılmıştır.

Açık kanallı ve basınçlı borulu sulama sistemleri projelendirilirken her iki sistem için birinci seçenek olarak; su dağıtımı ve sistemin işletilmesinde devamlı akış yöntemi ele alınmıştır. Bu yöntemin esası saptırma noktasında devamlı olarak kullanılmaya hazır olarak sulama suyunun bulundurulmasıdır ve sistem kapasitesi proje alanındaki su ihtiyacının en fazla olduğu aydaki sulama modülüne göre hesaplanır (Güngör ve Yıldırım, 1984). Buna göre devamlı akış yönteminde sistem ve kanalların kapasite hesaplarında;

Q = qmax * A								         (10)

Eşitliği kullanılmıştır.

Eşitlikte;
Q	:	Sistem (kanal) kapasitesi, l/s,
qmax	:	Maksimum sulama modülü, l/s/ha,
A	:	Sulama alanı, ha.

Açık kanallı ve basınçlı borulu sulama şebekelerinin her ikisinin de sistem işletilme ve sulama suyunun dağıtımında ikinci bir seçenek olarak rotasyon yöntemine göre planlaması, projelemesi ve boyutlandırması yapılmıştır. Rotasyon yönteminde sekonder ve tersiyerlerin gruplara ayrılması ile su dağıtımı yapılmıştır. Basınçlı borulu sistemde ise sulama alanlarına hizmet edecek vanaların gruplara ayrılması şeklinde rotasyon grupları belirlenmiştir. Buna göre mümkün olduğunca birbirine yakın büyüklükte alanlar gruplandırılarak rotasyon grupları oluşturulmuş ve elde edilen alan değerleri, sulama aralığı ve maksimum sulama modülüne göre sistem kapasitesi hesabı yapılmıştır. Rotasyon yönteminde en büyük alan için hesaplanan kapasite değeri diğer sekonderlerin ve ana kanalının da kapasitesini belirler (Delibaş, 1994). Rotasyon yönteminde kapasite hesabı aşağıda verilen eşitliğe göre yapılmıştır;

Q= Rs * Rt * Rf * qmax * A						         (11)

Eşitlikte;

Q	:	Kanal kapasitesi, l/s,
Rs	:	Sekonderlerin grup sayısı,
Rt	:	Tersiyerlerin grup sayısı,
Rf	:	Çiftçilerin grup sayısı,
qmax	:	Maksimum sulama modülü, l/s/ha,
A	:	Bir rotasyonda sulanacak en büyük çiftlik grubuna ait alan, ha.

Sulama aralığı veya iki sulama arasında geçecek zaman bitkinin çeşidi ve büyüme devresi ile toprağın derinliği, bünyesi ve su tutma kapasitesi ve iklim şartlarına bağlıdır (Delibaş,1994; Alagöz, 1984).

Kanber ve Derviş (1978), Çukurova koşullarında yaptıkları bir çalışmada pamuk bitkisi için sezonda 15 gün aralıkla 5 kez sulama yapılacağını belirlemişler ve bu durumda sezonluk bitki su ihtiyacının 888 mm olacağını belirlemişlerdir.

Kanber ve arkadaşları (1990), Çukurova koşullarında yaptıkları çalışmada sulama mevsiminde pamuğun 15 günde bir sulanması gerektiğini belirtmişlerdir.

Aydın koşullarında yapılan çalışmada ise pamuk bitkisi için; açık su yüzeylerinden buharlaşma değerlerine göre belirlenen sulama suyu miktarlarının 896.1-263.3 mm, mevsimlik bitki su tüketimlerinin ise 1036.0-582.0 mm arasında değiştiği ve sulamaların 15 gün aralıkla yapılması durumunda 5 kez sulama suyu uygulamasının yeterli olduğu belirlenmiştir (Sezgin et. al., 1998).

Rotasyon yönteminde sulama aralığı; çiftlik arazilerinin toprak özellikleri, iklim ve bitki özellikleri, pamuk sulaması konusunda yapılan çalışmalar ve bölge koşullarında yapılan genel uygulamalar dikkate alınarak 15 gün olarak belirlenmiştir.

Basınçlı borulu sulama şebekesinin ve açık kanallı sulama şebekesinde kullanılan terfi hattı borusunun sistem kapasitesi hesaplarında ise temel olarak boru hatlarında akan suyun süreklilik denklemi kullanılarak boru çapının hesabı yapılmıştır. Akan suyun süreklilik denklemi aşağıda verilmiştir (Sönmez et.al., 1984; Topkaya, 1985; Ayyıldız, 1989);

Q = A * V								         (12)

Eşitlikte;
Q	:	Akım, m3/s,
A	:	Akış kesit alanı, m2
V	:	Ortalama hız, m/s 

Boru hatlarındaki yük (enerji) kaybının nedenleri; borunun düz, türdeş çap ve pürüzlülükteki bölümünde yüzey ve su arasındaki sürtünme ve akış hızı veya doğrultusundaki değişmedir (Sönmez et al., 1984). Boru hatlarındaki sürtünme kayıplarının işletme girdilerine önemli bir etkisinin olması bakımından sürtünmeden kaynaklanan yük kayıplarının doğru olarak hesaplanması gerekmektedir (Ayyıldız, 1989). Boru hatlarındaki dolu turbulent akış koşulları için Darcy formülü ile ortalama akım hızı;

_	=	√2g			
V		------  *	√J.R	(13)	
		Ψ			

Şeklinde ifade edilir (Topkaya, 1985).

Eşitlikte;
g	:	Yerçekimi ivmesi, (9,81 m/s2),
Ψ	:	Sürtünme veya yük kaybı katsayısı
J	:	Borunun bir metre uzunluğunda meydana gelen yük kaybı,
m/m
R	:	Hidrolik yarıçap, m
Topkaya (1985), Darcy formülünün çok genel olduğunu ve çeşitli yazar ve araştırıcılar tarafından bu formülün basitleştirilerek değişik şekillerde kullanıldığını belirtmiş ve Darcy formülünün basitleştirilmiş şekillerinden biri olan basınçlı ve serbest yüzeyler için geçerli Strickler eşitliğinin kesin hesaplar için çok yararlı olduğunu belirtmiştir. Ortalama hız ve sürtünme kayıplarının hesaplarında kullanılan Strickler eşitliği;

_		
V	= K * √J * R2/3                                                                                                                              (14)	

Olarak ifade edilmektedir (Topkaya, 1985). Eşitlikte;
_		
V	      :           Ortalama hız, m/s	

K	:	Strickler pürüzlülük katsayısı
R	:	Hidrolik yarı çap, m
J	:	Borunun bir metre uzunluğunda meydana gelen yük kaybı,m/m

Hesaplamalarda “K” Strickler pürüzlülük katsayısı terfi hattı ve borulu sistemler için madeni yada PVC boruların kullanılması uygun olacağından parlak yüzeyli borular için 100 (Topkaya, 1985) olarak alınmıştır.

Pompa gücünün tayininde pompa biriminde en fazla manometrik yükseklik oluşturacak noktayı pompaya bağlayan hat kritik hat olarak seçilir. Kritik hat çoğunlukla en uzak ve en yüksekteki noktayı pompaya bağlayan hattır (Yıldırım, 1996). Pompa biriminde meydana gelen manometrik yükseklik (pompaj yüksekliği) hesaplamasında ;

Hm = hde + hg + hf + H							(15)

Eşitliği kullanılmıştır.

Eşitlikte;
Hm	:	Manometrik yükseklik, m
hde	:	Dinamik emme yüksekliği, m
hg	:	Pompa ile basma noktası arasındaki yükseklik farkı (Statik
basma yüksekliği), m
hf	:	Ana boru hattında (basma borusunda) oluşan yük kayıpları, m
H	:	Ana boru hattında istenen basınç yükü, m

Projelemede Büyük Menderes nehrinden su alınacağı yaklaşımıyla; nehirden katı materyalinin girişine engel olacak şekilde Aküzüm ve Öztürk (1996)’nın belirttiği şekilde yatak tabanında bir miktar yukarıdan alınacağı göz önünde tutularak “hde” emme yüksekliği 5.0 m olarak alınmıştır.

Açık kanallı sulama şebekesi projesinde yerçekimi sulama sistemine göre sulama yapılacağından, suyu kaynaktan arazinin en yüksek noktasına çıkaracak terfi hattında istenen basınç yükünün statik basma yüksekliğini yenerek ana kanala akması söz konusu olduğu için manometrik  yükseklik hesabında H=0 alınmıştır. Yüksek basınçlı sulama sistemlerinde ise; basınçlı sulama yöntemleri kullanılacağından ve yağmurlama sulama yöntemi için işletme basıncı 20-30 m, damla sulama yöntemi için ise 10-20 m arasında değiştiği (Yıldırım, 1996) göz önünde tutularak ana boru hattında istenen basınç yükü değeri H=30 m olarak alınmıştır.

Hesaplanan toplam manometrik yükseklik değeri yardımıyla pompa gücünü bulmak için;

		γ * Q * Hm		
N	=	-------------------                                                                         (16)	
		102 * ηT		

Eşitliği kullanılmıştır.

Eşitlikte;

N	:	Pompa gücü, kw
γ	:	Suyun özgül ağırlığı, g/ cm3,
Q	:	Debi, l/s,
Hm	:	Manometrik yükseklik, m,
ηT	:	Toplam pompa verimi.

Toplam pompa verimi ise;

ηT = ηmotor * ηpompa eşitliği ile hesaplanmıştır.

İletim hattı ve basınçlı borulu sulama şebekesinde kullanılmak üzere emme- basma pompa ve bu pompaya enerji sağlayacak elektrik motoru kullanılması düşünülmüş ve hesaplanan debi ve pompaj yüksekliği için motor ve pompanın verim değerleri “ηpompa” (emme-basma pompalar için) 0.75 ve “ηmotor” (elektrik motorları için 0.90 (Topkaya, 1985) olarak alınmıştır.