1. GİRİŞ

Türkiye ekonomisi açısından tarım ve tarımsal üretim halen önemini korumaktadır. Ancak tarımsal üretimin ve buna bağlı olarak tarımdan elde edilen gelirin arttırılması için yapılan çalışmalar da yetersiz kalmaktadır. Bunun yanı sıra bugün için beslenme sorununun olmadığı ülkemizde hızlı nüfus artışı ile birlikte tarımsal ürünlere olan gereksinim giderek artmaktadır. Tarım alanlarının sınırlı olması ve bu alanda bir artış olması söz konusu olmadığından tarımsal üretim ancak birim alandan elde edilen verimin arttırılması ile gerçekleştirilebilir. Toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesi ve etkin bir şekilde kullanılması ile üretimde karlılığın artışı sağlanabilir ve verim yükseltilebilir. Su kaynaklarının etkin kullanımı da diğer tarımsal faaliyetlerin değerlendirilmesine hizmet eden sulama ile gerçekleştirilmektedir. Ayrıca, tarımsal üretimi en üst düzeye çıkarmanın yollarından biri de sulamadır. Sulu tarımda amaç mevcut su hacmi ile birim alandan maksimum verim elde edilmesidir (Özdengiz, 1997).

Tarımsal üretimin arttırılabilmesi ve başarısı sürekli olan bir sulu tarımın gerçekleştirilebilmesi için bölge topraklarının ayrıntılı bir biçimde incelenmesi, sulama suyunun randımanlı bir biçimde toprağa verilmesi, koşullara uygun drenajın yapılması ve etkin bir çiftçi eğitimi ile birlikte diğer tüm kültürel önlemlerin alınması zorunludur (Apan, 1998).

Sulama ile tarımsal üretimde çeşitlilik ve verim artışı sağlanabilmekte buna bağlı olarak da tarımdan elde edilen gelir yükselmektedir. Sulamanın amacı, yapılan yatırıma karşılık olarak bitkisel üretimi ve proje alanı için net gelir değerini artırmaktır (Kodal et al., 1993).

Modern sulamanın amacı, toprak ve insan kaynakları olduğu kadar diğer gerçek girdileri de (enerji, mekanizasyon, gübreleme ve zararlı kontrolu) suyun iyi kullanılması ile birleştirmek ve böylece mahsul üretimini desteklemek ve yükseltmektir (Anonymous, 1997b).

Sulamada modernizasyon; kaynak (işgücü, su, ekonomi, çevre) kullanımını ve çiftçilere su dağıtımını geliştirmeyi amaçlayan kurumsal reformlarla kombine edilmiş sulama projelerinin teknik ve idari yönde iyileştirilmesi sürecidir (Renault, 1998).

Genel olarak sulama, bitkinin normal gelişmesi için gerekli olan ancak doğal yağışlarla karşılanamayan suyun toprağa verilmesi biçiminde tanımlanmaktadır (Güngör ve Yıldırım, 1987). Bu tanımlamaya göre, yarı kurak bir iklim kuşağında yer alan ülkemizde, gelişme dönemi boyunca düşen yağışın miktarı ve dağılımı bitki su gereksinmesini karşılamadığından sulamanın önemi bir kat daha artmakta ve zorunlu bir üretim unsuru olmaktadır (Yıldırım, 1999).

Sulamanın temel amacından başka, ikinci derecede ve oldukça önemli olan diğer görevleri; toprağı havalandırması, verimliliğini arttırması ve ısıtmasıdır (Alagöz, 1984). Ayrıca sulama, verimi ve kaliteyi arttırıcı önemli bir unsur olması yanında toprakta bitki besleme yönünden faydalı olan kimyasal ve mikrobiyal faaliyetleri arttırması, taban taşının yumuşatılması, bitki gelişmesi yönünden toksik maddelerin ve tuzların yıkanmasını sağlaması, ticari gübrelerin sulama suyu ile birlikte toprağa verilmesi ve bitki kök bölgesinde ihtiyaç duyulan suyun depolanması ile bitki su ihtiyacını karşılayarak devamlı ve kararlı bitki yetiştiriciliği yapılması açısından da önemlidir.

Ekimden hasat dönemine kadar bitki kök bölgesinde yeterli nemin sağlanması yağışların yeterli olmadığı bölgelerde sulama ile karşılanmaktadır. Yıllık ortalama yağışı 375 mm’ den az olan bölgelerde sulama yapılması şarttır. Yağış miktarı yıllık 375-750 mm olan bölgeler nemli bölgeler olarak kabul edilmekle beraber, çoğu zaman buralarda da sulama yapılması gerekebilir (Delibaş, 1994). Ancak diğer taraftan yağış miktarının yanı sıra sulama yapılmasını gerektiren diğer önemli bir faktör yağışın yıl içerisindeki dağılımıdır. Çünkü bir bölgede yağışların büyük bölümü kış devresinde düşüyorsa ve bitkinin yetişme devresinde yeterli yağış olmuyorsa, yıllık yağış miktarı ne kadar çok olursa olsun yine de sulamaya ihtiyaç vardır (Delibaş, 1994).

Ülkemizin pek çok bölgesinde olduğu gibi Ege Bölgesi’nde de özellikle tek yıllık bitkilerin yetişme mevsiminde, ortalama yağışın (663 mm) düşük olmasının yanında mevsimsel dağılımın da düzgün olmaması bölgemizde tarımsal üretimin kararlılığını olumsuz yönde etkilemektedir (Dağdelen, 2001). Tarımın en önemli girdilerinden birisi sulama suyudur. Tek başına sulamanın ürün artışına etkisi %20 olarak kabul edilmektedir. Bu artış bazı durumlarda %30 hatta %50 oranına kadar yükselmektedir (Sayın, 1990). Verimi arttırıcı bir etken olan sulama suyunun toprakta bitki gelişimini zararlı yönde etkilemeyecek şekilde kontrol altında toprağa verilmesi gerekmektedir. Sudan sürekli ve yüksek yararın sağlanabilmesi için sulama projelerinin bölge koşullarına uygun biçimde hazırlanması zorunludur (Kanber, 1977).

Sulama sistemleri işletilirken, bitkilere ne zaman ve ne kadar su verilmesi gerektiğinin iyi planlanması gerekmektedir. Sulama zamanı mevcut su kaynağının kapasitesinin yeterli veya kısıtlı olmasına göre farklılık gösterebilir. Eğer sulama suyu miktarı yeterli ise, toprakta bitki kök bölgesindeki su miktarı, bitkinin gerilime gireceği düzeye düşmeden sulama yapılmalıdır. Sulama uygulamaları yapılırken sulama ile toprağa verilecek suyun miktarı da oldukça önemlidir. Bu nedenle, sulama sistemlerinin işletilmesi sırasında sulama zamanı ve verilecek sulama suyu miktarının birlikte düşünülmesi ve işletme koşullarına uygun planların hazırlanması gerekir (Kodal et al., 1993).

Bitkisel üretimin başarısı iyi bir sulama zamanı planlamasıyla gerçekleşebilir. Sulama zamanı planlaması; sulama aralıklarının ve her sulamada uygulanacak su miktarının belirlenmesi olarak tanımlanmaktadır (Hiller et al., 1971). Sulama sisteminin koşullara ve amaca uygun bir şekilde işletilmesi ancak proje yöresi için hazırlanacak sulama programları diğer bir değişle sulama zaman planlaması ile gerçekleştirilebilir. Bunun için; bitkinin yetişme dönemi içerisindeki su tüketiminin, en fazla suya gereksinim gösterdiği devrenin, bu dönem içerisinde oluşan yağışın, toprağın kullanılabilir su tutma kapasitesinin, sulama aralığının ve sulama süresinin bilinmesi gerekir (Tokgöz, 1998).

Sulama suyunun kaynaktan alınması, sulama yapılacak alana iletilmesi ve alan içerisinde tarla parsellerine dağıtılması için gerekli yapıların tümünü içine alan sulama sistemleri; sulanacak alanın iklim-bitki-toprak özelliklerine göre oluşturulan sulama programları dikkate alınarak projelendirilmesi gerekmektedir. İyi projelendirilmiş sulama sistemleri ile tarımsal üretimde yüksek verim elde edilmesini olumsuz yönde etkileyen zaman, iş gücü ve su kayıpları gibi önemli faktörler en aza indirilmiş olur. Toprak ve su kaynaklarının etkin bir şekilde kullanılması amacıyla tarla içi geliştirme hizmetleri ile birlikte toprak-iklim-bitki özellikleri dikkate alınarak iyi bir şekilde projelenen ve projede öngörüldüğü biçimde işletilen bir sulama sistemi ile birim alandan elde edilen verim yükseltilerek sulamadan beklenen asıl başarı sağlanmış olur.

Sulamada su yönetimi ancak daha iyi sulama programları ve sulama sistem dizaynları ile geliştirilebilir. Sulamada ekonominin rolü giderek artan bir öneme sahip olmaya başlamıştır, çünkü sulama sistemlerinin ekonomik olarak uygulanması uygun projeleme, yerinde ve doğru karar verme kriterlerine dayanmaktadır (Raghuwanshi and Wallender, 1998).

Bu çalışma ile Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği arazilerinin iklim-bitki-toprak özellikleri dikkate alınarak hazırlanan alternatif sulama sistemleri arasından, çiftlik arazilerinin optimum düzeyde sulanabilmesi için koşullara en uygun sulama sisteminin seçilmesi ve uygun su dağıtım yönteminin belirlenmesi amaçlanmaktadır. Ayrıca bu çalışma Ziraat Fakültesi Araştırma ve Uygulama Çiftliği’nde mevcut sulama siteminin kullanımında sulama yönünden karşılaşılan problemlerin ortaya çıkarılması ve mevcut kaynaklardan daha verimli bir şekilde yararlanılması için alınması gereken tedbirlerin saptanması açısından da önem taşımaktadır.